Criteriumgericht of normgericht toetsen: waartegen meet je eigenlijk?

Hoe je het herkent in je eigen toets

1. Kijk naar je correctiemodel. Staat er per vraag wat een antwoord waard is, los van hoe de klas het doet? Dan meet je criteriumgericht.
2. Kijk naar de omzetting van punten naar cijfer. Gebruik je een vaste formule, of pas je die aan als de resultaten tegenvallen? Dat tweede is een normerende ingreep.
3. Kijk naar wat je erover zegt in de rapportvergadering. “Deze klas scoorde laag” is een normgerichte uitspraak; “deze leerling beheerst dit onderdeel niet” is een criteriumgerichte.
4. Kies bewust en schrijf het op. Beide zijn verdedigbaar; wat niet verdedigbaar is, is per toets iets anders doen zonder dat iemand het weet.

Het bekendste Nederlandse voorbeeld van een normerende stap staat aan het eind van de schoolloopbaan: de N-term bij het centraal examen. Het College voor Toetsen en Examens stelt die vast nadat alle examens zijn nagekeken. Het is een getal tussen 0 en 2 dat bepaalt hoeveel scorepunten een kandidaat nodig heeft voor een voldoende: bij een relatief moeilijk examen ligt de N-term hoger, en zijn er dus minder punten nodig.

Belangrijk voor het begrip, en vaak verkeerd naverteld: de N-term is geen ranglijst van de kandidaten. Hij compenseert het moeilijkheidsverschil tussen examens, zodat dezelfde beheersing over de jaren heen hetzelfde cijfer oplevert. Het CvTE leunt daarvoor op vakcommissies die het examen vergelijken met een ouder examen waarvan de moeilijkheid bekend is, op een normeringsonderzoek van Cito met een groep docenten, en op wat docenten na de eerste correctie terugmelden. De bedoeling is dus juist om een criterium overeind te houden — met een normerende techniek.

Op schoolniveau ligt het anders. Het schoolexamen en het PTA zijn criteriumgericht van opzet: daarin staat vooraf wat een leerling moet kunnen. Zodra je de puntentelling achteraf bijstelt omdat een toets “te streng uitpakte”, verschuif je stilletjes naar normgericht — en dan betekent een 6 iets anders dan de week ervoor. Dat hoeft geen fout te zijn, maar het is wel een besluit, en een besluit hoort opgeschreven te worden in plaats van gevoeld.

Waar dit praktisch wordt, is bij het nakijken zelf. Een correctiemodel dat per vraag zegt wat een antwoord opbrengt, is een criteriumgericht instrument. Het werkt alleen als het op elke leerling hetzelfde wordt toegepast — en dat is nu juist wat er onder tijdsdruk als eerste sneuvelt. Bij de zestigste toets laat op de avond schuift de lat, zonder dat iemand dat wil. Daarover gaat zelfde antwoord, ander cijfer.

Corrigo legt elk antwoord naast jouw correctiemodel en stelt per vraag punten voor, met een onderbouwing erbij. Dat maakt het criterium expliciet en op elke leerling gelijk: de eerste en de laatste toets van de stapel krijgen dezelfde maatstaf. Wat het niet doet, is normeren — de omzetting van punten naar een cijfer blijft jouw keuze, en die wordt niet bijgesteld op grond van hoe de klas het deed. Hoe die omzetting werkt, staat op resultaten exporteren.