Een rubric maken: criteria, niveaus en punten

Een rubric maken in zes stappen

1. Begin bij het leerdoel, niet bij de opdracht. "Heeft drie bronnen gebruikt" toetst of de leerling de instructie volgde; "onderbouwt beweringen met bronnen" toetst wat hij moet kunnen. Een bestaande beoordelingslijst of de omschrijving in het PTA is een goed vertrekpunt.
2. Kies drie tot vijf criteria. Meer maakt de rubric zwaarder om mee na te kijken en lastiger te lezen voor de leerling. Wat zwaarder moet tellen, krijgt een weging en geen extra criterium.
3. Kies het aantal niveaus. Drie, vier of vijf is gebruikelijk. Een even aantal dwingt je bij elk criterium te kiezen tussen voldoende en onvoldoende.
4. Beschrijf eerst het hoogste en het laagste niveau, daarna de niveaus ertussen. Het midden is het lastigst: daar blijkt of je beschrijvingen echt van elkaar verschillen, of alleen in hun bijvoeglijke naamwoorden.
5. Schrijf beschrijvend, niet beoordelend. Dus niet "goede argumentatie", maar wat je in de tekst ziet: "elk argument wordt onderbouwd met een voorbeeld, gegeven of bron".
6. Probeer de rubric uit op een paar werkstukken voordat je de hele stapel nakijkt, en bewaar per niveau een voorbeeld als ijkpunt. Noteer na afloop wat onduidelijk was en pas de rubric aan voor de volgende keer.

De meest voorkomende valkuil is een niveaubeschrijving die alleen een oordeel herhaalt. Een artikel over rubrics van SLO beschrijft het precies: wie vier niveaus betekenisvol moet beschrijven, grijpt al gauw naar "slecht, matig, redelijk en goed" of "nooit, soms, af en toe en vaak". Woorden als beter, vaak of uitstekend horen er volgens hetzelfde artikel niet in; de beschrijving zegt wat de leerling laat zien. Tellen is ook geen uitweg. "Noemt drie argumenten" zegt iets over hoeveel, niet over hoe goed. In een overzicht van 51 rubrics uit onderzoek in het hoger onderwijs vond Brookhart (2018) er 7 die met schaaltaal of tellingen werkten in plaats van de kwaliteit van het werk te beschrijven. Een bruikbare toets voor jezelf: twijfel je tijdens het nakijken tussen twee niveaus, dan is de beschrijving waarschijnlijk te vaag.

De tweede valkuil is volledigheid. Een rubric met tien criteria lijkt grondig, maar de Amerikaanse toetsdeskundige W. James Popham schreef al in 1997 dat lange, te gedetailleerde rubrics alleen door "buitengewoon dwangmatige" docenten worden gebruikt. Hij adviseert drie tot vijf criteria: bij rubrics is minder meer. Met veel criteria groeit ook het risico op dubbel tellen, waarbij dezelfde zwakte bij twee criteria punten kost. Een betoog zonder bronnen verliest dan punten bij "argumentatie" én bij "bronnengebruik", terwijl het om één tekortkoming gaat. Leg elk criterium naast de andere en vraag je af of een leerling op het ene hoog en op het andere laag kan scoren. Kan dat niet, dan meten ze hetzelfde en voeg je ze samen.

Een kort voorbeeld: een betoog in havo 4 bij Nederlands, met vier criteria en vier niveaus. De criteria zijn standpunt, argumentatie, opbouw en taalverzorging. Voor argumentatie luiden de niveaus zo. Niveau 4: elk argument ondersteunt het standpunt en is onderbouwd met een voorbeeld, gegeven of bron, en de schrijver weerlegt een tegenargument. Niveau 3: de argumenten ondersteunen het standpunt en de meeste zijn onderbouwd; een tegenargument wordt genoemd maar niet weerlegd. Niveau 2: er staan argumenten, maar een deel is niet onderbouwd of hoort niet bij het standpunt, en tegenargumenten ontbreken. Niveau 1: de tekst geeft meningen zonder onderbouwing, of de argumenten passen niet bij het standpunt. Elke beschrijving noemt iets wat je in de tekst kunt aanwijzen, en geen twee niveaus verschillen alleen in een bijvoeglijk naamwoord.

Daarna koppel je punten aan de niveaus. In het voorbeeld leveren niveau 1 tot en met 4 bij standpunt, opbouw en taalverzorging 0, 1, 2 of 3 punten op. Argumentatie weegt dubbel en levert 0, 2, 4 of 6 punten op. Het maximum is 15. Wie op standpunt niveau 4 haalt en op de andere drie criteria niveau 3, heeft 3 + 4 + 2 + 2 = 11 punten; met de standaardformule wordt dat 1 + 9 × (11 ÷ 15) = 7,6. Twee keuzes doen er hier toe. Geef je niveau 1 tot en met 4 gewoon 1 tot en met 4 punten, dan heeft een leerling die overal het laagste niveau haalt al een kwart van de punten. En waar ligt de voldoende? Volgens het SLO-artikel ligt die grens in veel rubrics tussen niveau 2 en 3. Met deze verdeling klopt dat: overal niveau 2 levert 5 punten op, een 4,0, en overal niveau 3 levert 10 punten op, een 7,0. Wil je het anders, pas dan de punten of de cesuur aan voordat je gaat nakijken. Hoe dat werkt, staat op cijfer berekenen.

Een rubric is een criteriumgericht instrument: hij legt vooraf vast wat een prestatie waard is, los van hoe de rest van de klas het doet. Meer daarover lees je bij criteriumgericht of normgericht toetsen. Dat werkt alleen als je hem bij de eerste en de laatste leerling op dezelfde manier toepast. Volgens het SLO-artikel wordt de beoordeling consistenter als je per niveau een voorbeeld uit leerlingwerk geeft, een anker, dat de beschrijving concreet maakt. Bespreek de rubric ook vooraf met de klas. Dan weet een leerling waarop hij beoordeeld wordt en kan hij er zelf mee werken, zoals bij formatief toetsen. Een analytische rubric geeft je bovendien per criterium een aanknopingspunt voor feedback.

In Corrigo leg je een rubric vast als correctiemodel: per vraag de criteria en hoeveel punten elk criterium oplevert. Corrigo leest het handschrift, legt elk antwoord naast die criteria en doet per antwoord een puntenvoorstel met een toelichting. Jij controleert, past aan en bepaalt de definitieve beoordeling. In het fictieve voorbeeld van een Engelse schrijfopdracht met een rubric zie je hoe dat uitpakt: het voorstel trekt een taalpunt af, en de docent herstelt dat punt omdat de rubric de gebruikte variant toestaat. Hoe het nakijken verder verloopt, staat op hoe het nakijken werkt.